Hukuk Nedir?
Hukuk, toplum hayatını düzenleyen ve uyulması devlet gücüyle sağlanan kurallar bütünüdür. Ahlak, din ve görgü kuralları da insan davranışlarını yönlendirir; ancak bunlara uymamanın yaptırımı toplumsal ayıplanma ya da vicdan azabıdır. Hukuk kuralını diğerlerinden ayıran temel özellik, devlet tarafından konulması ve uyulmadığında devlet eliyle yaptırım uygulanmasıdır.
Hukuk kurallarının genel özellikleri:
- Genel ve soyuttur: Belirli bir kişi için değil, aynı durumdaki herkes için konulur.
- Süreklidir: Kaldırılana veya değiştirilene kadar yürürlükte kalır.
- Yaptırımı vardır: Ceza, tazminat, iptal, idari para cezası gibi.
- Yazılıdır (kural olarak): Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girer.
Mevzuat Kavramı
Mevzuat, Anayasa ve kanunların yetkili kıldığı organlar tarafından çıkarılan, yürürlükte bulunan yazılı hukuk kurallarının tamamıdır. Kanunlar, Cumhurbaşkanlığı kararnameleri, yönetmelikler ve genelgeler birlikte "mevzuat" olarak adlandırılır.
Sınav Notu
"Yetkili organlarca çıkarılan, düzenleyici ve yürürlükte bulunan kurallar bütününe ne denir?" sorusunun cevabı mevzuattır.
Normlar Hiyerarşisi
Hukuk kuralları aynı güçte değildir; aralarında bir sıralama (hiyerarşi) vardır. Alt basamaktaki kural, üst basamaktaki kurala aykırı olamaz. Aykırı olursa iptal edilebilir.
- Anayasa – En üstte yer alır. Yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını ve kişileri bağlar.
- Kanunlar – Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) tarafından çıkarılır. Usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası antlaşmalar da kanun hükmündedir.
- Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri – Yürütme yetkisine ilişkin konularda Cumhurbaşkanı tarafından çıkarılır; kanuna aykırı olamaz.
- Yönetmelikler – Bakanlıklar ve kamu kurumları tarafından, kanunların uygulanmasını göstermek için çıkarılır.
- Genelge, yönerge ve talimatlar – İdarenin kendi içindeki uygulamayı düzenler.
Özel güvenlik alanından örnek verirsek:
- Kanun: 5188 sayılı Özel Güvenlik Hizmetlerine Dair Kanun
- Yönetmelik: Özel Güvenlik Hizmetlerine Dair Kanunun Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik ve Özel Güvenlik Görevlileri Sağlık Şartları Yönetmeliği
- Genelge: Özel Güvenlik Hizmetleri Genelgesi
Unutmayın
Normlar hiyerarşisinde ilk sırada ve en bağlayıcı olan Anayasa'dır.
Hukukun Dalları
Hukuk, düzenlediği ilişkiye göre ikiye ayrılır:
Kamu Hukuku
Devletin taraf olduğu, devletin üstün güç kullandığı ilişkileri düzenler.
- Anayasa hukuku: Devletin temel yapısı, temel hak ve özgürlükler
- İdare hukuku: İdarenin işleyişi, kamu hizmetleri, izin ve ruhsatlar
- Ceza hukuku: Suç ve cezalar (Türk Ceza Kanunu – TCK)
- Ceza muhakemesi hukuku: Suç işlendiğinde izlenecek usul (Ceza Muhakemesi Kanunu – CMK)
- Vergi hukuku
Özel Hukuk
Kişilerin birbirleriyle eşit konumda kurdukları ilişkileri düzenler.
- Medeni hukuk: Kişiler, aile, miras, eşya (Türk Medeni Kanunu – TMK)
- Borçlar hukuku: Sözleşmeler, haksız fiiller (Türk Borçlar Kanunu – TBK)
- Ticaret hukuku
İş hukuku ise karma bir alandır; işçi ile işveren arasındaki ilişkiyi düzenler ve devletin koruyucu kuralları içerir. Özel güvenlik görevlilerinin çalışma koşulları büyük ölçüde 4857 sayılı İş Kanunu'na tabidir.
Özel Güvenlik Görevlisinin Bilmesi Gereken Temel Kanunlar
- 5188 sayılı Özel Güvenlik Hizmetlerine Dair Kanun – Görev, yetki ve sorumlulukların ana kaynağı
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) – Yakalama (md. 90), olay yerinin korunması (md. 168)
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu (TCK) – Kanunun hükmü ve amirin emri (md. 24), meşru savunma ve zorunluluk hâli (md. 25)
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu – Zilyetliğin korunması (md. 981)
- Borçlar Kanunu – Zor kullanma yetkisinin dayandığı hükümler
- 6136 sayılı Ateşli Silahlar ve Bıçaklar ile Diğer Aletler Hakkında Kanun
- 4857 sayılı İş Kanunu
- 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK)
Emir ve Talimatlar
Kamu düzeninde yetkili amirin emrine uyulur; ancak konusu suç teşkil eden emir hiçbir şekilde yerine getirilmez. Yerine getiren de sorumluluktan kurtulamaz.
Bazı olağanüstü durumlarda (kamu düzeninin korunması, can ve mal güvenliğinin sağlanması gibi) sözlü emirler derhal uygulanır ve yazılı emir beklenmez. Buna karşılık kanunsuz emirlerde ve kişi hak ve özgürlüklerine ciddi müdahale içeren işlemlerde (örneğin konutta, işyerinde ve kamuya açık olmayan kapalı alanlarda arama) emrin yazılı olması istenir.
Özet
- Hukuk kuralı devlet tarafından konur ve yaptırımı devlet eliyle uygulanır.
- Mevzuat = yürürlükteki yazılı kuralların tamamı.
- Sıralama: Anayasa → Kanun → Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi → Yönetmelik → Genelge.
- Özel güvenliğin ana kanunu 5188 sayılı Kanun'dur; yanında CMK, TCK, TMK, 6136, 4857 ve KVKK da önemlidir.
- Suç teşkil eden emir yerine getirilmez.