Temel Kavramlar
Uyuşturucu ve uyarıcı madde (narkotik madde), merkezi sinir sistemini etkileyerek kişinin algı, duygu, düşünce ve davranışlarını değiştiren, bağımlılık yapan ve kullanımı yasalarla kontrol altına alınmış maddelerdir.
Bir maddenin bilimsel açıdan uyuşturucu ve uyarıcı madde sayılabilmesi için:
- Bağımlılık yapması (kişinin maddeyi almadan duramaması),
- Tolerans geliştirmesi (aynı etkiyi almak için giderek daha fazla madde ihtiyacı),
- Kesildiğinde yoksunluk belirtileri göstermesi,
- Kişiye ve topluma zarar vermesi gerekir.
"Yaşlanmayı geciktirmesi", "bağışıklığı güçlendirmesi" gibi özellikler uyuşturucu maddenin tanımında yer almaz.
Uyuşturucu Maddelerin Sınıflandırılması
1. Merkezi Sinir Sistemini Yavaşlatanlar (Uyuşturucular / Depresanlar)
Vücudu ve zihni yavaşlatır, uyku hâli, gevşeme ve ağrı kesici etki yapar.
- Afyon: Haşhaş bitkisinin olgunlaşmamış kozası çizildikten sonra sızan sütün kurutulup kazınmasıyla elde edilir; parlak, koyu kahverengi bir sakızdır (afyon sakızı).
- Morfin: Afyondan elde edilir.
- Eroin: Baz morfinin asetik anhidrit ile kimyasal işlemlerden geçirilmesiyle elde edilir. Tek kullanımı bile bağımlılık yapabilen, en tehlikeli uyuşturuculardandır.
- Kodein, metadon
- Barbitüratlar ve bazı yatıştırıcı ilaçlar
2. Merkezi Sinir Sistemini Uyaranlar (Uyarıcılar)
Vücudu ve zihni hızlandırır; uykusuzluk, aşırı hareketlilik, iştahsızlık, kalp çarpıntısı yapar.
- Kokain: Koka bitkisinin yapraklarından elde edilir. Merkezi sinir sistemini uyarır (yavaşlatmaz).
- Amfetamin ve türevleri
- Metamfetamin: "Ateş, buz, elmas, ice, kristal, met, yakut" gibi isimlerle satılan, kristal görünümlü, hızla bağımlılık yapan sentetik uyarıcıdır.
- Captagon (sentetik uyarıcı hap)
- Ecstasy (MDMA)
3. Hayal Göstericiler (Halüsinojenler)
Kişinin algılarını bozar; olmayan şeyleri görme, duyma (halüsinasyon) yapar.
- LSD: Göz bebeklerinde büyüme, sanrılar, zaman ve mekân algısında bozulma yapar.
- Meskalin, psilosibin (sihirli mantar)
- Esrar: Hint keneviri bitkisinden elde edilir.
Dikkat
Esrar, kaynaklarda bazen hayal göstericiler, bazen merkezi sinir sistemini yavaşlatanlar arasında sayılır; çünkü her iki etkiyi de gösterebilir. Sınavda soru kökünü dikkatle okuyun. Morfin ve barbitüratlar hayal gösterici değil, yavaşlatıcıdır.
Kenevir (Hint Keneviri) Ürünleri
Dünyanın birçok yerinde yetişebilen Hint keneviri bitkisinden esrar ve likit esrar (esrar yağı) elde edilir. Esrar kullanıcılarında terleme, çarpıntı, bulanık görme, belirgin kaygı (anksiyete), gözlerde kızarma ve iştah artışı görülebilir. Esrarı sarmak için kullanılan sigara kâğıdına kullanıcı jargonunda "çarşaf" denir.
Sentetik Uyuşturucular
Laboratuvarda kimyasal yollarla üretilen maddelerdir: Captagon, ecstasy, metamfetamin, LSD ve "bonzai", "jamaika" gibi isimlerle bilinen sentetik kannabinoidler. İçerikleri bilinmediği için çok tehlikelidirler ve ani ölümlere yol açabilirler.
Özet
- Uyuşturucu maddenin özellikleri: bağımlılık, tolerans, yoksunluk, zarar.
- Yavaşlatanlar: afyon, morfin, eroin, kodein, barbitüratlar.
- Uyaranlar: kokain, amfetamin, metamfetamin, captagon, ecstasy.
- Hayal göstericiler: LSD, meskalin, mantar (esrar her iki grupta da anılabilir).
- Eroin = baz morfin + asetik anhidrit. Afyon sakızı haşhaş kozasından kazınarak elde edilir.