Yanma Nedir?
Yanma, yanıcı bir maddenin ısı ve oksijen ile bir araya gelmesiyle oluşan kimyasal bir olaydır. Yanmanın gerçekleşmesi için üç unsurun aynı anda bulunması gerekir; buna yanma üçgeni denir:
- Yanıcı madde (odun, kâğıt, benzin, doğalgaz…)
- Isı (kıvılcım, alev, güneş, sürtünme…)
- Oksijen (havadaki oksijen)
Günümüzde bunlara zincirleme kimyasal reaksiyon da eklenerek yanma dörtgeni de kullanılmaktadır.
Yangın ise yanıcı madde, oksijen ve ısının kontrolsüz biçimde bir araya gelmesiyle oluşan, can ve mal kaybına yol açan istenmeyen yanmadır.
Söndürme, yanmayı oluşturan unsurlardan en az birinin ortadan kaldırılmasıdır.
Yanma Şekilleri
- Yavaş yanma: Alev, ısı, ışık ve korlaşma görülmeyen yanmadır. Örnek: metallerin paslanması, meyvelerin çürümesi.
- Normal (hızlı) yanma: Alev ve ısı çıkararak gerçekleşen yanmadır. Örnek: odunun yanması.
- Parlama: Yanıcı buhar ve gazların ani olarak tutuşmasıdır.
- Patlama: Çok kısa sürede, büyük basınç ve ses çıkararak gerçekleşen yanmadır.
- Kendi kendine yanma: Dışarıdan ısı kaynağı olmadan, maddenin kendi içinde ısınarak tutuşmasıdır. Örnek: bezir yağına bulanmış bezler, nemli saman ve kömür yığınları.
Yanma Ürünleri
Yanma sonucunda ısı, alev, duman ve zehirli gazlar açığa çıkar. Yangınlarda ölümlerin büyük bölümü alevden değil duman ve zehirli gazlardan olur.
- Karbonmonoksit (CO): Renksiz ve kokusuzdur. Baş ağrısı, görme bozukluğu, uyku hâli, zihin bulanıklığı ve bilinç kaybına yol açar. En tehlikeli yanma ürünlerinden biridir.
- Karbondioksit (CO2), kükürt dioksit, hidrojen siyanür gibi gazlar
Doğalgaz bir yanma ürünü değil, yanıcı maddedir.
Yangının Oluşum Aşamaları
Yangının belirtileri genellikle şu sırayla ortaya çıkar: Koku → Duman → Alev. Yani alev son aşamadır; koku ve duman erken uyarıdır.
Yangının gelişim evreleri:
- Başlangıç: Yanma küçük bir alanda başlar; söndürmek en kolay olduğu evredir.
- Gelişme (büyüme): Alevler yayılır, sıcaklık artar.
- Tam gelişme: Ortamdaki her şey yanar, sıcaklık en üst düzeydedir.
- Sönme: Yakıt tükenmeye başlar, soğuma başlar.
Yangın Sebepleri
- İhmal ve dikkatsizlik: Söndürülmeyen mangal ateşi, yanar hâlde atılan sigara izmariti, açık unutulan ocak ve ütü
- Elektrik: Aşırı yüklenmiş prizler, eskimiş ve hasarlı kablolar, kaçak elektrik
- Sıçrama: Kaynak ve kesim sırasında fırlayan çapakların yanıcı yüzeylere teması
- Sürtünme ve statik elektrik
- Kimyasal maddeler ve kendi kendine yanma
- Kasıt (kundaklama), sabotaj
- Doğal sebepler: Yıldırım, deprem sonrası gaz kaçakları, güneş ışınlarının yoğunlaşması
Paratoner (yıldırımsavar) ve sigorta yangın sebebi değil, koruyucu önlemlerdir.
Isı Kaynakları
Güneş, alev, elektrik, sürtünme, kimyasal tepkimeler ve sıkıştırma ısı kaynaklarıdır.
Yangın Yerindeki Tehlikeler
- Duman ve zehirli gazlar (boğulma, zehirlenme)
- Yüksek ısı
- Elektrik tehlikesi
- Çökme: Yapıların yüksek sıcaklık nedeniyle taşıma gücünün zayıflaması
- Patlama (tüpler, kimyasallar)
- Panik
Özet
- Yanma üçgeni: yanıcı madde + ısı + oksijen. Birini kaldırmak = söndürme.
- Paslanma yavaş yanma, bezir yağı kendi kendine yanma örneğidir.
- Belirtiler sırası: koku → duman → alev. Son evre sönme.
- Karbonmonoksit renksiz, kokusuz ve zehirlidir.
- Paratoner ve sigorta yangın sebebi değildir.